ESG raporlama ve karbon ayak izi nedir?
ESG, çevresel (environmental), sosyal (social) ve yönetişim (governance) başlıklarının kısaltmasıdır. ESG raporlama bu başlıklardaki risk, fırsat ve performansın belirli bir çerçeveye göre ölçülüp yatırımcıya, müşteriye ve kamuya açıklanmasıdır.
Karbon ayak izi bu çevresel boyutun en çok sorulan kısmıdır: bir şirketin ya da bir ürünün neden olduğu sera gazı emisyonlarının, karbondioksit eşdeğeri olarak toplamıdır. Kurumsal karbon ayak izi şirketin tamamına, ürün karbon ayak izi tek bir ürünün yaşam döngüsüne bakar.
Bir şirketi hangi çerçeve bağlar?
Türkiye’deki bir şirket aynı anda birkaç çerçeveyle karşılaşabilir. Hangisinin sizi bağladığı; şirketin büyüklüğüne, ihracat pazarına, sektörüne ve müşterilerinin taleplerine bağlıdır. Aşağıdaki tablo bir ilk eleme sağlar; kesin değerlendirme ilgili düzenlemenin metnine göre yapılır.
| Çerçeve | Kimi ilgilendirir | Ne ister |
|---|---|---|
| TSRS | Kamu Gözetimi Kurumu kararlarıyla belirlenen kapsamdaki şirketler | Sürdürülebilirlik ve iklimle ilgili bilgilerin açıklanması |
| AB SKDM | AB’ye kapsamdaki sektörlerde ürün ihraç eden üreticiler | Ürün başına gömülü emisyon verisi; AB’deki ithalatçının beyanına girdi |
| Türkiye emisyon ticaret sistemi | İklim Kanunu kapsamındaki tesisler | Tesis emisyonlarının izlenmesi ve raporlanması |
| Müşteri ve tedarik zinciri talepleri | Büyük müşterilere ürün ya da hizmet tedarik eden şirketler | Soru formları, ürün karbon verisi ve azaltım hedefleri |
| GRI | Gönüllü raporlama yapan şirketler | Şirketin ekonomi, çevre ve insanlar üzerindeki etkilerinin açıklanması |
TSRS nedir, kimler için zorunlu?
Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS), Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yayımlanan ve uluslararası sürdürülebilirlik açıklama standartlarıyla uyumlu standartlardır. Biri sürdürülebilirlikle ilgili genel gereklilikleri, diğeri iklimle ilgili açıklamaları düzenler.
Uygulama kapsamı KGK kararlarıyla belirlenir ve Resmî Gazete’de yayımlanır: belirli nitelikteki kuruluşlarla birlikte, aktif toplamı, net satış hasılatı ve çalışan sayısı ölçütlerinden ikisini art arda iki raporlama döneminde aşan şirketler kapsama girer. Eşikler ve geçiş dönemine ilişkin muafiyetler zaman içinde güncellendiği için şirketinizin durumunu kaynaklar bölümündeki güncel karar metinlerine göre değerlendirin.
SKDM (CBAM) ihracatçı üreticiye ne getirir?
AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM, İngilizce kısaltmasıyla CBAM), AB’ye ithal edilen çimento, demir ve çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen gibi ürünlerin üretiminde ortaya çıkan emisyonlar için bir bedel öngörür. Yükümlülük AB’deki ithalatçıdadır; ancak ithalatçı, beyanı için gereken gömülü emisyon verisini üreticiden ister.
Ticaret Bakanlığı’nın açıklamasına göre raporlama ağırlıklı geçiş dönemi tamamlanmış, mali yükümlülük dönemine geçilmiştir. Gerçek emisyon verisi sağlanamadığında varsayılan değerler kullanılabilir; ancak bunlar çoğu zaman üreticinin gerçek performansını yansıtmaz. Ürün başına doğru veri üretebilmek, üretim emirleri, reçeteler ve enerji tüketimi arasında izlenebilir bir bağ gerektirir.
Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 emisyonları nedir?
Sera Gazı Protokolü emisyonları üç kapsama ayırır. Ayrım, hangi emisyonun şirketin doğrudan kontrolünde olduğunu ve verinin nereden toplanacağını belirler.
| Kapsam | Ne içerir | Tipik veri kaynağı |
|---|---|---|
| Kapsam 1 | Şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan emisyonlar | Doğalgaz ve yakıt faturaları, araç filosu, soğutucu gaz bakım kayıtları |
| Kapsam 2 | Satın alınan elektrik, buhar, ısı ve soğutmadan kaynaklanan dolaylı emisyonlar | Elektrik faturaları, sayaçlar ve enerji izleme verisi |
| Kapsam 3 | Değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar | ERP’deki satın alma ve tedarikçi verisi, lojistik, ürünlerin kullanımı ve ömür sonu |
Emisyon verisi şirkette nereden gelir?
Karbon ayak izi hesabının en zor kısmı formül değil, veridir. İyi haber şu ki verinin büyük kısmı şirkette zaten vardır; sorun dağınık olmasıdır. Faturalar muhasebede, sayaç verisi bakımda, satın alma ERP’de, üretim yapan işletmede üretim tüketimi sahada durur.
Üretim yapan işletmede ürün başına emisyon, özellikle SKDM için, bu verilerin üretim emri düzeyinde birleştirilmesini gerektirir. ERP’deki reçete ve üretim emirleri ile MES ve IIoT’nin topladığı enerji ve tüketim verisi bu bağı kurar.
- Faturalar ve sayaçlarYakıt, doğalgaz ve elektrik tüketimi.
- ERPSatın alma, tedarikçi, lojistik, reçete ve üretim emri.
- MES ve IIoTMakine, hat ve ürün bazında enerji ve tüketim.
- Emisyon faktörleriTüketimi sera gazı eşdeğerine çeviren güncel katsayılar.
- Hesap ve raporKurumsal ve ürün karbon ayak izi; çerçeveye göre açıklama.
Sahadan veri toplama: MES ve IIoT rehberi
Yazılım, doğrulama ve güvence aynı şey değildir
Bir ESG ya da karbon yazılımı veriyi toplar, faktörleri uygular ve hesaplar. Emisyon raporunun bağımsız bir kuruluşça doğrulanması ya da sürdürülebilirlik açıklamalarına güvence verilmesi ayrı, bağımsız adımlardır ve ilgili düzenlemenin tanımladığı kuruluşlar tarafından yapılır.
Bu yüzden yazılım seçerken sorulacak soru «rapor üretiyor mu?» değil, «doğrulayıcının izleyebileceği bir kanıt izi bırakıyor mu?» sorusudur: hangi veri, hangi kaynaktan, hangi faktörle ve kim tarafından girildi?
Elektronik tablo mu, ESG platformu mu?
Tek tesisli ve tek raporlama çerçeveli bir başlangıçta elektronik tablo yeterli olabilir. Şu ihtiyaçlar belirdiğinde bir platform gündeme gelir:
- denetlenebilir kanıt izi: her rakamın kaynağının ve değiştirenin görülmesi,
- emisyon faktörlerinin sürümlenmesi ve temel yılın korunması,
- birden fazla tesis, şirket ya da ürün grubunun aynı yöntemle hesaplanması,
- ERP, enerji izleme ve varsa MES sistemlerinden otomatik veri alınması,
- aynı veriden birden fazla çerçeveye göre rapor üretilmesi.
GRI, TSRS ve Avrupa standartları arasındaki fark
Raporlama çerçeveleri farklı soruları yanıtlar. Aşağıdaki tablo şirketlerin en sık karşılaştığı üç çerçeveyi odaklarına göre karşılaştırır.
| Çerçeve | Yayımlayan | Odak |
|---|---|---|
| GRI | Global Reporting Initiative | Şirketin ekonomi, çevre ve insanlar üzerindeki etkileri |
| TSRS | Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu | Sürdürülebilirlik ve iklim konularının şirketin finansal durumuna etkisi |
| Avrupa Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları | Avrupa Birliği | Hem etkiler hem finansal etki; AB’deki müşteriler tedarikçilerinden veri isteyebilir |
Raporlamaya nereden başlanır?
Sağlıklı bir başlangıç, hangi çerçevenin sizi gerçekten bağladığını netleştirmekle olur. Ardından şu adımlar izlenir: emisyon kaynaklarının ve veri sahiplerinin envanteri, temel yılın seçimi, ilk hesabın yapılması, veri boşluklarının kapatılması, doğrulama ya da güvenceye hazırlık ve yıllık raporlama döngüsünün kurulması.
MindDX bu yolu Assess ile başlatır: hangi çerçevenin geçerli olduğu, verinin şirkette nerede durduğu ve ERP ile saha verisinin bu hesaba nasıl bağlanacağı kanıtla belirlenir; araç seçimi bu kapsamdan sonra yapılır.
MindDX’in rolü
ESG, MindDX’te bir çözüm başlığıdır; belirli bir ürüne bağlı değildir. MindDX’in katkısı sürdürülebilirlik verisini operasyon verisine bağlamaktır: ERP’deki satın alma kayıtlarının ve, üretim yapan işletmede, reçete, üretim emirleri ile MES ve IIoT’nin topladığı tüketim verisinin, emisyon hesabının izlenebilir girdisine dönüşmesi. Hesaplama ya da raporlama aracı, doğrulanan kapsama göre seçilir.